ნიკოლოზ ბარათაშვილი 200

24131119 550920835244094 8968319237278471084 n - ნიკოლოზ ბარათაშვილი 200

,,წარვედ წყლის პირს სევდიანი ფიქრთ გასართველად,
აქ ვეძიებდი ნაცნობს ადგილს განსასვენებლად…”

ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედება ქართული რომანტიზმის მწვერვალია. მან გარდატეხა მოახდინა ქართული პოეტური აზროვნების სფეროში. ილია ჭავჭავაძე, რომელმაც ბევრ რამეში უარყო ნიკოლოზ ბარათაშვილის პოეტური ენა და მსოფლმხედველობა, მაინც სწორედ მას თვლიდა ახალი მწერლობის ფუძემდებლად და მამამთავრად.  თუმცა, მისი ლექსები სიცოცხლეში არ გამოქვეყნებულა. ისინი მხოლოდ ხელნაწერთა სახით ვრცელდებოდა.

პოეტის მამა, მელიტონ ბარათაშვილი მისი დროის ქართველი ფეოდალური არისტოკრატიის წარმომადგენელი. თბილისის მაზრის თავადაზნაურობის წინამძღოლი. ,,მელიტონი ფიცხი, მაგრამ მეტად კეთილი კაცი იყო, საუცხოო მოსაუბრე, მჭერმეტყველი, კარგად იცოდა გარდა ქართულისა რუსული, სომხური და თათრული ენები და ხშირად თარჯიმანობდა მეფის მოადგილესთან. ხელმწიფე რომ ჩამოვიდა ტფილისში, მელიტონს სთხოვეს თარჯიმნობა. მელიტონის სახლის კარი მუდამ ღია იყო, სტუმრობა უყვარდა. ბევრი ხალხი დადიოდა. მარშლის არჩევნებსა და სხვა საზოგადოებრივ საქმეებში მონაწილეობას იღებდა და მის სიტყვას დიდი გავლენა ჰქონდა. მისი კანდიდატი იმარჯვებდა ყოველთვის.” 

დედა – ეფემია ორბელიანი, როგორც ვთქვით, ერეკლე II –ის პირდაპირი შთამომავალია. მისი დედა – ხორეშანი ქალიშვილი იყო მეფე ერეკლეს ასულის ელენესი. ,,მეტად მოსიყვარულე ქალი, მეოჯახე, ლამაზი, მაღალი, ქერა, ქართულად იცვამდა.” ეფემია იყო დედა 14 შვილისა, რვა ქალისა და ექვსი ვაჟის, მაგრამ ნიკოლოზისა და ოთხი ქალის გარდა ყველანი მცირე წლოვანნი დაიხოცნენ.

მელიტონის სახლობა იდგა ანჩისხატის უბანში. აქვე დაიბადა ტატო (ნიკოლოზ) ბარათაშვილი. მელიტონის სახლში ხშირად დადიონდნენ: ,,პოეტი ( ღენერალ-ლეიტენანტი) ალ. ჭავჭავაძე, ორნი ძმანი ნიკოლოზ და მიხეილ ფალავანდიშვილები… ბევრი მაშინდელის დროის განათლებულნი ქართველნი”.

ნიკოლოზ ბარათაშვილს წარმატებული და ბედნიერი ცხოვრებისთვის ყველაფერი ჰქონდა, მაგრამ ვერც კარგმა წარმომავლობამ, ვერც საუკეთესო განათლებამ და გარემომ ბედნიერი მომავალი ვერ განაპირობა. ლექსების წერა სწავლის პერიოდში დაიწყო. საუკეთესო მოცეკვავე იყო ,,ტანც-კლასშიც”, მაგრამ 16 წლის ასაკში უბედური შემთხვევის გამო სამუდამოდ დაკოჭლდა. თუმცა, ამას მისთვის ქალებთან არშიყობისა და სატრფიალო ლექსების წერისთვის ხელი არ შეუშლია და ერთი მეორის მიყოლებით ჩნდებოდა ქართული პოეზიის უმდიდრესი მარგალიტები.

გადმოცემით, ,,ბარათაშვილი გიმნაზიაშივე ეპიგრამებს სწერდა”. ეპიგრამები სკოლაშივე გასცილდა ამხანაგური პაექრობის ფარგლებს, სასწავლებლის კედლებშივე. აკაკი წერეთელი გადმოგვცემს ნიკოლოზ ბარათაშვილის სკოლის ამხანაგის პეტრე ბაგრატიონის ნაამბობს: ,,თბილისის სააზნაურო სასწავლებელში ვსწავლობდი ერთად ტატო ბარათაშვილთან, პოეტი რომ იყო, და მისი ბრალიც იყო ჩემი რუსეთში ჩამოსვლა და კორპუსში გადასვლა: გამიგონია შაირებით დიდკაცების ლანძღვა? აგვიყოლია ჩვენც, მისი მეგობრები: ის წერდა და ჩვენ ვაგზავნიდით, როცა ფოსტალიონი მოვიდოდა ხოლმე ჩვენს სასწავლებელში, ჩვენ შემოვეხვეოდით გარს, უცბათ აუწევდით ჩანთის თავს, სადაც წიგნები ელაგა, და ჩაუგდებდით ხოლმე ჩუმად ჩვენს გალექსილ წერილებს. მიჰქონდა ადრესისამებრ. ერთი ალიაქოთი ატყდა თბილისში, გამოძიება დაინიშნა. ბოლოს გაგვიგეს, დაგვიჭირეს და ბარათაშვილს ჰონორარად ოუდახუთი როზგი მიანიჭეს; ჩვენც ამდენივე გადაგვიწყვიტეს, მაგრამ მე გავიქეცი, გამოვედი სასწავლებლიდან. კორპუსში გამოგზავნეს და მას აქეთ აქა ვარ სამსახურში”.

პოეტს სულს უხუთავდა მაშინდელი უბადრუკი სინამდვილე და თბილისის ოფიციალური საზოგადოება ისევე, როგორც ბაირონისა და შელის, პუშკინსა და ლერმონტოვს – ლონდონისა და პეტერბურგის მაღალი წრეები. ბარათაშვილი მაღალი მოქალაქეობრივი შეგნებით აფასებს თავისი დროის საზოგადოებას, მაგრამ პოეტში ღვივის ადამინისადმი სიყვარულის ჩაუქრობელი ცეცხლი, მასში ჩქეფს დაულეველი წყარო სიცოცხლის ენერგიისა. მისთვის ცხოვრების მშვენიერება ადამინის გარეშე არ არსებობს. პოეტი მაღალ მოწოდებას უყენებს ადამიანს და, რადგან მისი დროის საზოგადოება ამ მოწოდებას ვერ პასუხობს, იგი შესტრფის მის მიერ შექმნილ სულიერი მშვენიერების იდეალს. ტატო ადამინის ბედნიერების კრიტერიუმად მორალურ სრულყოფას აღიარებს.

,,ასეთს რას იფიქრებ, რომ ბოლო არ ჰქონდეს, ასეთს რას მიიღებ, რომ არ დაკარგო? მიჩვენე კაცი, რომ მადლიერი იყოს ამ წუთის სოფლისა, დაიმარხე მშვენიერება სულისა, უმანკოება გულისა, აი ჭეშმარიტი ბედნიერება, უმაღლესი სიამე, რომელსაც კი კაცი წაიღებს ამ სოფლისაგან. სხვათა ბედნიერებათა სოფლისათა უყურე გულგრილად, ამაყად და გრწამდეს, რომ იგინი შეურჩენელნი არიან!”

ბარათაშვილის პოეტურ სამყაროში ჩვენ გვხვდება აჩრდილი ბოროტი სულისა, რომელიც მსახვრალი ხელით ამსხვრევს ჭაბუკურ ოცნებას, სულის მშვიდობას ართმევს პოეტს. თითქოს სიავის ამ მრისხანე სიმბოლოს საპირისპიროდ ტატოს ცხოვრების გზაზე გვეგებება მისი გულთამხილავი მეგობრის, მაიკო ორბელიანის, სხივმოსილი სახე. იგი კეთილი სულია პოეტის მშფოთვარე ცხოვრებისა, პოეტის გრძნობათა მესაიდუმლეა, რომელიც ესალბუნება მისი სახელოვანი მეგობრის სულის იარებს. ამბობენ, რომ სანამ მის ცხოვრებასა და პოეზიაში ეკატერინე ჭავჭავაძის ხატება გაჩნდებოდა, ორჯერ უყვარდა, მაგრამ მისი სიყვარული ორივე შემთხვევაში უპასუხოდ დარჩა. საინტერესოა ტატოს მეგობრის ლევან მელიქიშვილის წერილი, რომელსაც ის გრიგოლ ორბელიანს 1846 წლის 19 იანვარს უგზავნის: ,,არ ვიცი, იცი თუ არა, რომ პირველი სიყვარული საწყლისა იყო ნინო. არც ის ვიცი, იცი თუ არა, რომელი ნინო იყო”.  (ზუსტად არაა ცნობილი, რომელ ნინოზეა საუბარი, თუმცა თავის დროზე, გიორგი ლეონიძემ ივარაუდა, რომ ეს ნინო ორბელიანი უნდა ყოფილიყო.)
ლექსში ,,ღამე ყაბახზედ”, რომელშიც პოეტი შთამბეჭდავად აღწერს თავის პირველ სიყვარულთან შეხვედრის ისტორიას.

პავლე ინგოროყვა წერდა, რომ პოეტის პირველი სიყვარული უფრო ყმაწვილური გატაცება იყო, ვიდრე გამტანი და ღრმა გრძნობა. მართლაც, ეს სიყვარული დიდხანს არ გაგრძელებულა  და 1837 წელს პოეტის ცხოვრებაში ჩნდება ფრანგი ქალიშვილი დელფინა ლაბიელი. საფრანგეთიდან ჩამოსახლებული დელფინას ოჯახი საკონდიტრო მაღაზიებს ფლობდა და საკმაოდ წარმატებული ბიზნესი ჰქონდა. დელფინა საქართველოში იყო გაზრდილი და საფიქრებელია, ქართულს მშვენივრად ფლობდა, ამდენად, მას არ გაუჭირდებოდა ბარათაშვილის ლექსების გაგება. ლექსი ,,ასტრა”, რომელიც ბარათაშვილმა დელფინას მიუძღვნა,  სამწუხაროდ, ჩვენამდე ვერ მოუღწევია, მაგრამ არსებობს უტყუარი ცნობა, რომ ასეთი ლექსი არსებობდა.

1839 წელს ბარათაშვილი ელისაბედ ორბელიანის სახლში წვეულებაზე მიიპატიჟეს, სადაც ეკატერინე ჭავჭავაძე  იმყოფებოდა ალქესანდრე ჭავჭავაძის ქალიშვილი. პოეტს ვეღარ გაუძლია საყვარელი ქალის სიახლოვისგან მოზღვავებულ გრძნობისთვის და, როგორც იონა მეუნარგია იგონებს, წვეულებიდან ყაფლან ორბელიანის სახლში მისულა, სადაც მას მეგობარი, ლევან მელიქიშვილი დახვედრია და მისთვის გული გადაუშლია: ,,ლევან, ლევან გავგიჟდი. მეტი აღარა ვარ. ეკატერინე იქ არის და მისმა საყურის თამაშმა გადამრია. ღვთის განაჩენი კაცი ვერ ნახავს ვერაფერს უკეთესს”.
„ვითა პეპელა არხევს ნელ-ნელა სპეტაკ შროშანს, ლამაზად ახრილს,
ასე საყურე, უცხო საყურე, ეთამაშება თავისსა აჩრდილს.
ნეტავი იმას, ვინც თავისს სუნთქვას შენს აჩრდილში ამოიბრუნებდეს!
შენის შერხევით, სიოს მობერვით გულისა სიცხეს განიგრილებდეს!“

ეკატერინე 1839 წლის 18 მაისს გათხოვდა და მისი რჩეული სამეგრელოს მთავარი დავით დადიანი გახლდათ. ჯვრისწერაზე კი საინტერესო რამ მოხდა – ეკატერინეს გული შეუღონდა. ეკატერინე ვერც დადიანების სასახლის ბრწყინვალებამ და ვერც დამხვდურთა პატივმა ვერ მოხიბლა. იგი მარტოსულად გრძნობდა თავს. მარტოსულობას სხვა უბედურებაც თან დაერთო. წლისაც არ იყო, რომ გარდაიცვალა მისი შვილი ლევანი, მას მეორე ვაჟი ალექსანდრეც მალე მიჰყვა. არაერთი მოგონება და ჩანაწერი არსებობს, რომლებიც ადასტურებს, რომ ცოლ-ქმარს შორის არ იყო დიდი სიყვარული. მანამდე კი, 1840 წელს – ფაქტობრივად, გათხოვებიდან ერთი წლის შემდეგ, ეკატერინემ თბილისში ჩამოსვლა და გარკვეული დროით დარჩენა მოახერხა. ამის შემდეგ, ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და ეკატერინეს შეხვედრები გახშირდა. პოეტმა თავისი ლექსები რვეულში გადაწერა და ეკატერინეს მიართვა. სხვათა შორის, ,,ნა ფორტეპიანოზე მომღერალი”, რომელიც ეკატერინეს ეძღვნება, პოეტს მხოლოდ ამ რვეულში აქვს შეტანილი. 1840 წელს პოეტი წერს ლექსს ,,აღმოხდა მნათი, რომელშიც სატრფოსთან შეხვედრის სიხარულს გამოხატავს. 1841 წელს დაიწერა ლექსი ,,არ უკიჟინო სატრფოო”. საგულისხმოა, რომ ამავე წელს ნიკოლოზ ბარათაშვილსა და ეკატერინეს შორის განხეთქილება მომხდარა. განხეთქილების მიზეზი უცნობია, მაგრამ ამან ბარათაშვილზე ძალიან იმოქმედა, რასაც ადასტურებს მაიკო ორბელიასათვის გაგზავნილი წერილი: ,,კიდევ მომნახა ჩემმა ჩვეულებრივმა მოწყინებამ… ვინც მაღალის გრძნობის მექონი მეგონა, იგი ვნახე უგულო; ვისიც სული განვითარებული მეგონა, მას სული არ ჰქონია. ვისიც გონება მრწამდა ზეგარდმო ნიჭად, მას არცა თუ განსჯა ჰქონია; ვისიცა ცრემლნი მეგონებოდენ ცრემლად სიბრალულისა, გამომეტყველად მშვენიერის სულისა, თურმე ყოფილან ნიშანნი ცბიერებისა, წვეთნი საშინელის საწამლავისა! სად განისვენოს სულმა, სად მიიდრიკოს თავი?”
იწერება კიდევ ერთი ლექსი, რომელიც ორმაგ, გადაკრულ აზრს შეიცავს:
არ შეემსჭვალოთ, მოკისკასე, კეკელა ქალსა,
სულის დამტყვევნელს და გრძნობათა ცრუდ მომღერალსა!
აშიკის ენა მას ახარებს,მას ასულდგმულებს,
ხოლო სიყვარულს გული მისი ვერ მიიკარებს!“
ლექსში საუბარია ზოგადად კეკელა ქალზე, მაგრამ ცნობილია, რომ ეკატერინეს სახლში კეკელას ეძახდნენ. გარკვეული დროის შემდეგ, ეკატერინე ზუგდიდში დაბრუნდა და პოეტი თავის კაეშანთან მარტო დარჩა.

1845 წელს კი, განჯაში, სამსახურში გამწესებულ პოეტს ციება შეეყარა და მარტოობაში გარდაცვალა.

1858 წელს პეტერბურგში მყოფი ილია ჭავჭავაძე იმხანად პეტერბურგთან ახლოს, ცარსკოე სელოში მცხოვრებ ეკატერინე ჭავჭავაძის ოჯახს ესტუმრა. ზოგი ვერსიით, ეკატერინე ჭავჭავაძემ და ზოგი ვერსიით მისმა ქალიშვილმა სალომე მიურატმა ილიას რვეული გამოუტანა და უთხრა: ვიდრე ჩაის მოვამზადებდე,  ჩვენი ახლობლის, ტატოს ლექსებით შეიქციე თავიო.
ილიას მეგობარი კოხტა აფხაზი იგონებს:  ,,მახსოვს მე და ილია პავლოვსკიდან ცარსკოე სელოში წავედით და იქ ვეწვიეთ ქალბატონ დადიანისას. ქალბატონმა დადიანისამ გამოიტანა წასაკითხად ბარათაშვილის ლექსები. რამდენადაც მახსოვს, ბარათაშვილის საკუთარი ხელნაწერი. ეს ლექსები იყო ,,ბედი ქართლისა” და ,,მერანი”. ვერ წარმოიდგენთ, რა შთაბეჭდილება მოახდინა ამ ლექსებმა ილიაზე. თითქმის ერთი კვირა ყმაწვილი ბოდავდა ბარათაშვილით. ილიამ მაშინ ლექსიც მიუძღვნა ბარათაშვილს და საკუთარ თავთან პირობაც დადო, რომ საქართველოს დაუბრუნებდა გენიოსი პოეტის შემოქმედებას და თავისი პირობა შეასრულა.”


გაერთიანებული ერების განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის ორგანიზაციამ – UNESCO, ნიკოლოზ ბარათაშვილის საიუბილეო თარიღი – დაბადებიდან 200 წლისთავი 2017 წლის საერთაშორისო მნიშვნელობის კულტურული მოვლენების ნუსხაში შეიტანა.

თბილისის მუზეუმების გაერთიანება ნიკოლოზ ბარათაშვილის 200 წლის იუბილესთან დაკავშირებით ნიკოლოზ ბარათაშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმის საზეიმო გახსნით ღონისძიებას მართავს. 
სახლ-მუზეუმში მიმდინარეობდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები და საგამოფენო სივრცეების რეექსპოზიცია. საგამოფენო სივრცეში პირველადაა გამოყენებული თანამედროვე მუზეუგრაფიის შესაბამისი კრეატიული ინდუსტრია და 3D ანიმაცია. რეექსპოზიციის პროექტის მიზანია კულტურის სხვადასხვა ინდუსტრიული საშუალებებით – ანიმაციური მეთოდებით ფართო საზოგადოებას წარუდგინოს და პოპულარიზაცია გაუწიოს ნიკოლოზ ბარათაშვილის სახელსა და შემოქმედებას თანამედროვე მუზეოგრაფიის შესაბამისად და მიმზიდველი აქციოს დამთვალიერებლისათვის.